حال که در آستانه بزرگترین تعطیلات سالانه کشور هستیم و سفر و گردشگری و تفرج در این خاک رنگ رنگ همه را به خود مشغول میدارد بهتر است برای لذت بردن از دیده هایمان اندکی نیز از چرایی وجود این ابنیه زیبا و خواستگاه آن نزد مردم کهن این بوم تاریخی مطلع گردیم ... مجموعه ای که در اختیارتان قرار میگیرد از سایت مرجع دانشجویان معماری گردآوری شده و مبانی شناخت معماری ایرانی می باشد

فصل اول – اولين سکونت گاهها در ايران

اولين سکونت گاهها در ايران

نخستين سکونت گاهها و روستاهاي اوليه در ايران حداقل به هزاره هشتم ق.م مربوط است. يکي از اين سکونت گاه ها در تپه گنج دره واقع در ده کيلومتري شهرستان هرسين است. اتاق هاي اين خانه ها مستطيل شکل بوده اند. اتاق ها از داخل به شکل مدور با اندود کاهگل و سقف تيرپوش بوده اند.
هنگامي که اولين ساکنان ايران به صورت گروهي در منطقه اي مستقر شدند، مربوط به حدود 7000 سال ق.م است. باستان شناسان فاصله زماني بين 7000 سال قبل از ميلاد مسيح تا تأسيس امپراطوري هخامنشي را ، به دو دوره تقسيم کرده اند: دوره اول ، دوره نوسنگي (هزاره هفتم ق.م) نام دارد و دوره دوم دوره مس و سنگ (حدود 3200 ق . م) است که با پيدايش خط اين دو دوره پايان مي پذيرد. اما ز 3200 ق.م تمدني در ايران به وجود آمد که به آنان، «عيلام آغازين» مي گويند. اجتماعات شهري و تشکيل شهرها در اين زمان شروع شده است. در واقع بشر زندگي کوچ نشيني و غارنشيني را رها کرده و با کار کشاورزي در يک منطقه زمين گير شده است.

ایلامی ها

عيلامي ها از بخش غربي تا تمامي نواحي جنوب فلات ايران را در دست داشتند و شهرهاي متعددي را به وجود آودند. مهم ترين مناطقي که متعلق به عيلامي ها بوده عبارتند از شوش هفت تپه و چغازنبيل در دشت خوزستان.
در سال 639 ق.م آشوريان به سرکردگي پادشاه قدرتمندشان آشور يا نيپال ، تمامي مناطقي را که در دست عيلامي ها بود تصرف نمودند و آسيب هاي فراواني بر اين تمدن وارد کردند. به همين دليل آثار زيادي از عيلامي ها در دست نداريم غير از بناي معبد زيگورات چغازنبيل در نزديکي شوش که هنوز آثار آن باقي است

زيگورات چغازنبیل

زيگورات ها، جايگاه ها يا معابدي هستند که در دوره کهن مردم بين النهرين براي خدايان مورد پرستش خود بنا مي کردند و چون عيلامي ها هم مقارن با تمدن هاي بين النهرين در شوش حکومت مي کردند . اين بنا نيز نام زيگورات به خود گرفته است .
چغازنبيل مرکب از دو کلمه چغا و زنبيل است که چغا به معناي تپه و زنبيل ظرفي است که از الياف ساخته مي شده و در گذشته براي اساني حمل و نقل مواد و اشياء مختلف به کار مي رفته است.
مساحت بناي زيگورات چغازنبيل 100×100 متر و بلندي آن 50 متراست و به صورت چهارگوشه و پله پله ساخته شده است. اين بنا داراي 5 طبقه بوده و در طبقه آخر محوطه کوچکي قرار داشته که جايگاه رب النوع اينشو شيناک يا الهه اينشوشيناک خداي عيلامي ها بود. مصالح اين بنا از خشت خام و آجر معمولي پخته است.
دو ويژگي مهم در بناي زيگورات چغازنبيل ديده مي شود :
1 – بر روي آجرهاي نما خطوطي به شکل خط ميخي که همان خط عيلامي است حک شده است که اکثر آنها داراي يک نوشته درباره اينشو شيناک است.
2 – قديمي ترين طاق قوسي شکل ايران در يک بنا را مي توان در زيگورات چغازنبيل و در سقف پله هاي آن مشاهده کرد. شکل اين طاق ها بدون تيزه و مانند قسمتي از کمان دايره است که به آن «طاق گهواره اي» مي گويند.

تپه حسنلو :

اين تپه در 12 کيلومتري جنوب غربي درياچه اروميه و در 9 کيلومتري شمال شرقي شهرستان نقده واقع است و نام خود را از دهکده مجاور که حسنلو نام دارد گرفته است.
بخش شمال غربي فلات ايران، از تعدادي اميرنشين يا شهرهاي کوچک اما ثروتمند تشکيل مي شده که احتمالاً حسنلو يکي از شهرهاي عمده اين امير نشينان بوده است . تپه حسنلو تپه بزرگ و مدوري است که 20 متر ارتفاع دارد و قطر دايره آن حدود 270 متر است. ساکنان اوليه آن احتمالاً اقوام مانايي بوده اند.

تپه سيئلک

تپه سيلک در 3 کيلومتري غرب کاشان و در سمت راست جاده کاشان به باغ فين قرار دارد و شامل دو تپه شمالي و جنوبي است که تپه شماي کوچکتر و قديمي تر از تپه جنوبي است.
در تپه شمالي آثار معماري ابتدايي است و در آن از خشت خام دست ساز استفاده شده است اما تپه جنوبي شامل اتاق هاي کوچک با راهروهاي مختلف است و در ساخت آن از خشت هاي بزرگ قالبي با اندازه متوسط 10×30×20 سانتي متر استفاده شده است. در لايه هاي بالاتر خانه ها بزرگتر شده و در آن ها اجاق و تنور ديده مي شود. آثار بدست آمده در آخرين لايه هاي سطح تپه ، مربوط به دوره آغاز تمدن عيلامي هاست و حدود 3000 ق.م قدمت دارد. دهکده بزرگ سيلک به مرور توسعه يافته و داراي برج و بارو بوده است.

مهمترين ويژگي تپه سيلک کشف الواح عيلامي است. اين الواح گلي داراي علايم و طرح هاي مختلف است از جمله قديمي ترين آثار و نگارش در فلات ايران به شمار مي رود.

معماری صخره ای ایران :

غير از دو روستاي معروف ايران يعني روستاي ميمند در کرمان و روستاي کندوان در نزديکي تبريز که در داخل صخره هاي کوه قرار گرفته اند بقيه معماري صخره اي ايران، مربوط به اعتقادات مذهبي و ديني است.
از مهم ترين دخمه هاي مادي مي توان دخمه ها يا آرامگاههاي زير را نام برد : دخمه فخريگاه يا فخريکا در 15-10 کيلومتري شمال شرقي مهاباد، دخمه شيرين و فرهاد در نزديکي شهر صحنه استان کرمانشاه ، دکان داود در نزديکي سرپل ذهاب، دواد دختر د رنزديکي فهليان فارس، آخور رستم در 8 کيلومتري جنوب تخت جمشيد و قيرقاپان د رخاک کردستان عراق .
اين نوع آرامگاه سازي بعدها تکامل بيشتر يافت و داراي تزئينات، نماسازي با شکوه گرديد که نمونه هاي آن آرامگاه هاي داريوش و خشايارشاه وارد شيراول تا سوم در نقش رستم فارس و در کنار تخت جمشيد است. در اغلب مقابر صخره اي غرب ايران که قدمت آنها بيشتر از عهدهخامنشي است ستون هاي ورودي دخمه ، عمق و حجم دخمه را مشخص مي سازد ولي در دوره هاي بعدي موضوع عمق کمتر مطرح بوده است و بيشتر، تزئينات و نماسازي مورد توجه بوده است.

هخامنشيان

کوروش ، پادشاه هخامنشي، به عنوان نخستين نمايش قدرت، به ساختن مجموعه کاخ ها ومعابد پاسارگاد در استان فارس پرداخت. مجموعه بناهاي پاسارگاد معرف سبک معماري هخامنشي است. در پاسارگاد، کوروش را در بنايي با سقف شيب دار به خاک سپرده اند.
مزار کوروش داراي 6 پله است که رو به بالا، از ارتفاعشان کاسته مي شود. اين بنا را پيش از مرگ کوروش، در سال 529 ق.م ساخته بودند. بناهاي باقي مانده پاسارگاد، اينکه ويران است و مشکل مي توان دريافت که شکل آنها چگونه بوده است.
کاخ بزرگ شوش را داريوش اول، پيش از ساختن آپادانا در تخت جمشيد بنا کرد و مي دانيم که تخت جمشيد پايتختي آييني بوده است. داريوش در حوالي سال هاي 518-516 ق.م ساخت بناهاي عظيم تخت جمشيد را آغاز کرد. تأسيس چنين مرکز بزرگ قدرت زميني که به صورت شهر مينوي اساطيري ساخته شده بود مي توانست توافق با خدايان را تأمين کند، جاي مؤثري براي دعا و نيايش فراهم کند و امنيت و رفاه را به همه اقوام اين امپراطوري پهناور هديه کرد.

تخت جمشيد

مساحت کل تخت جمشيد 14000 متر مربع بوده و در دامنه کوه رحمت مشرف به جلگه مرودشت واقع شده و با تراشيدن قسمتي از کوه به وجود آمده است.
پلکان ورودي بناي تخت جمشيد از تخته سنگ هاي عظيم تراشيده شده است. اين پلکان به يک ايوان منتهي مي شود که گاوهاي بالدار با سر آدمي از آن پاسداري مي کنند. در اين ايوان، کتيبه اي از خشايارشاه ديده مي شود. در اين کتيبه نوشته شده است که اين «درگاه همه ملت هاست».
در عرض حياط ورودي ، تالار معروف به 100 ستون قراردارد. اين مکان احتمالاً قرارگاه پاسداران شاه بوده است چون مستقيماً با دروازده ورودي و ساير تسهيلات مربوط است.
در قسمت هاي ديگر آپادانا، کاخ داريوش ، کاخ هاي خشايار شاه و اردشير و ساير کاخ هاي کم اعتبارتر و بناهاي اداري قرار دارد.

نازک کاري سراسر بناهاي تخت جمشيد با دقت و وسواس در خور يک بناي شاهانه ومقدس انجام گرفته است. گرچه مجسمه هاي تخت جمشيد تا حدود زيادي از سرمشق هاي آشوري در برخي جنبه ها از نقش برجسته هاي اقدام ديگر اقتباس شده اند ولي در آنها، رفتار و حالت متفاوت خوشايند و عبرت آموزي به چشم مي خورد. همه تصويرها با وقار و برکنار از زندگي هستند و در آن ها، احساس آگاهي از حضور آسماني به چشم مي خورد.
ديوار بناهاي تخت جمشيد از خشت خام بوده که مدت ها پيش فرو ريخته است. داريوش اول در جلگه تخت جمشيد (نقش رستم) محل آرامگاهش را برگزيد و آن را بر صخره اي در نقش رستم تصوير کرد. اين آرامگاه که از بناهاي تخت جمشيد و شوش سرمشق گرفته است ، سرمشقي شده است براي آرامگاه هاي بعدي هخامنشيان که در همان صخره ها حجاري کرده اند.

اشکانیان

در شمال خاوري ايران که اينکه کشورهاي آسياي ميانه قرار دارند، قوم ديگري به نام پارتيان، معماري کاملاً متفاوتي را تکوين بخشيدند. دو کار مهم پارتيان در زمينه معماري يکي دستيابي به گنبد روي گوشواره است و ديگري تکوين ايوان طاقدار است.
کاخ آشور در خاک عراق يکي از بناهاي اشکاني مربوط به قرن اول ميلادي است ، با اضافاتي از قرن سوم، که نقشه جالب تري را از لحاظ پيشرفت هاي بعدي ايرانيان ارائه مي دهد. در آن نخستين نمونه چهار ايوان را مي بينيم که به يک حياط چهارگوش مرکزي مشرف است. آرايش و نماسازي پارتيان با مايه هاي يوناني و يا با شکل هاي رومي پيوند نزديک داشت.

معبد کنگاور :

کنگاور يکي از شهرهاي کرمانشاه است که از گذرگاه هاي اقوام ماد و هخامنشي بوده است. صفه يا سکويي که معبد کنگاور برروي آن بنا شده است 7 متر از سطح زمين ارتفاع دارد و به وسيله ديوار ضخيمي از چهار طرف احاطه شده است. راه ورود به معبد کنگاور مانند تخت جمشيد پلکاني دو طرفه است که هر طرف 60 پلکان سنگي دارد.
کنگاور يکي از شهرهاي کرمانشاه است که از گذرگاه هاي اقوام ماد و هخامنشي بوده است. صفه يا سکويي که معبد کنگاور برروي آن بنا شده است 7 متر از سطح زمين ارتفاع دارد و به وسيله ديوار ضخيمي از چهار طرف احاطه شده است. راه ورود به معبد کنگاور مانند تخت جمشيد پلکاني دو طرفه است که هر طرف 60 پلکان سنگي دارد.
در قسمت عقب و در بالاترين نقطه صفه، آتشکده اي روباز قرار داشته و آناهيتا (مظهر و فرشته آب) در اين پرستشگاه نقش مؤثري ايفا مي کرده است. پس از پيمودن پله هاي دو طرفه، از گوشه جنوب شرقي 12 ستون در طرف راست و به قرينه آن، 12 ستون هم در طرف چپ برلبه خارجي ديوار صفه قرار داشته است.

کاخ نسا

کاخ نسا در عشق آباد ( اشک آباد) و در حاشيه ي غربي بيابان قره قوم واقع است. اين کاخ مربوط به قرن دوم و سوم قبل از ميلاد و بناي آن چهارگوش است و چهار ايوان دارد. تالار بزرگ آن داراي سه ايوان است. سقف اين تالار چوبي است که بر چهارستون به هم چسبيده استوار شده است.

کاخ و شهر هترا (الحضر)

شهر هترا در فاصله 3 کيلومتري رودخانه دجله و در جنوب غربي موصل واقع است. بناي شهر مربوط به سال 117 ميلادي است و حصار دور شهر شکل چند ضلعي دارد. در فاصله هر متر برجي قرار گرفته است. در پشت ديوار شهر خندقي حفر کرده بودند و شهر داراي 4 دروازه در چهار جهت بوده است. معروفترين بناي شهر هترا، نيايشگاه خورشيد بوده است.

کوه خواجه سيستان

مجموعه بناهاي کوه خواجه را «قلعه» هم مي نامند. اين بنا شامل يک قصر و يک معبد است. ورودي آن پلکاني دوطرفه دارد و داراي يک ورودي در ضلع جنوبي است. همچنين در دو ضلع غربي و شرقي آن، ايوان هاي مسقف وسيع قرارگرفته است.
به کارگيري گچ که از زمان پارت ها در فلات ايران رايج شد و تا دوران ساساني ادامه يافت، در قسمت هاي مختلف بنا به کار گرفته شده است. بدنه ديواره هاي کوه خواجه نقاشي هايي با رنگ هاي شاد و از جمله نقش سه ايزد، انساني بالدار خيالي و نقش شاه و ملکه همه نشاني از تأثير شديد هنر يوناني دارند.

ساسانيان

يکي از بناهاي مهم ساسانيان کاخ اردشير اول در فيروز آباد به نام «رام اردشير» است. طول نماي کاخ فيروز آباد حدود 60 متر و دهانه طاق ايوان بزرگ مرکزي 13 متر است. پشت ايرانن مرکزي که در هر سمت آن دو ايوان مستطيل قرار دارد. سه طاق چهارگوش گنبد وار واقع است. اين گنبدها، قديمي ترين گنبدهاي شناخته شده ايراني است که بر روي ديوارهايي به قطر 4 متر قرار گرفته اند.
ديوارهاي کاخ فيروز اباد از سنگ هاي ناصاف و با کمک ملاط ساخته شده و روي آن سفيدکاري شده است. جزئيات تزيينات از کاخ هاي هخامنشي در تخت جمشيد اقتباس گرديده است.

قلعه دختر

قصر کوچکتر ديگري به نام قلعه دختر داراي برج و بارو است و بر بلندي صخره اي به دستور اردشير ساخته شده است. اين کاخ داراي يک ايوان بزرگ طاقدار است که در پشت اين ايوان اتاق چهارگوش گنبدداري قرار دارد. اين گنبد به طرف آسمان باز بوده است.

طاق کسري

برجسته ترين يادگار دوره ساساني طاق کسري در تيسفون (در عراق امروزي) واقع است. ايوان آن دهانه اي به قطر 25 متر، بزرگتر از هر طاق اروپايي، بلندايي به ارتفاع 30 متر و عمق نزديک به 50 متر دارد. زماني بر بالاي اين طاق ديواري به بلندي 7 متر وجود داشت. در اين نما چند رديف طاقنماي کم عمق باستونچه هايي به وجود آمده است.

کاخ بيشابور

کاخ بيشابور مربوط به شاپور اول، نمونه کاملتري از بناي ايواندار است. تالار بار عام که اتاق بزرگي به وسعت 500 متر مربع است، گنبدي به ارتفاع 25 متر دارد. در هر ضلع اين اتاق، سه ايوان تعبيه شده است که آنها را از سنگ و آجر با ملات ساخته اند.
در ديوارهاي تالار بار عام، شصت و چهار تاقچه به شکلي استادانه ساخته شده است. بسياري از نقش برجسته هاي آرايشي آن از هنرهاي يونان و روم اقتباس شده است.

کاخ سروستان

کاخ سروستان در سده پنجم توسط بهرام در سروستان (استان فارس) ساخته شده است. ايوان مرکز نماي شرقي، در هر طرف آراسته به ايوان کوچکتري است که دسترسي به اتاق گنبد دار مرکزي را ميسر مي سازد. در پشت آن حياط چهارگوشي است که يگانه ايوان آن در وسط ديوار غربي قرار دارد.
اين يادآور نقشه کاخ فيروزآباد است اما در اينجا آزادي بيشتر و قرينه سازي کمتر به چشم مي خورد.

طاق بستان

در طاق بستان که جايگاه چشمه هاي مقدس در نزديکي کرمانشاه است دو ايوان تو رفته وجود دارد. تورفتگي سمت راست در قرن چهارم کنده شده و تورفتگي سمت چپ که بزرگتر است به قرن پنجم مربوط مي شود. در ديوار انتهايي طاقچه ايوان نيز حجاري شده است.
در بالاي آن نقش اعطاي تاج به يک پادشاه و در پايين پيکره سواره يک شاه ديده مي شود که اين شاه را خسرو پرويز دانسته اند. اطراف اين طاقچه را با اجزاي معماري مانند ستونچه ها و قرنيز گچبري کرده اند.
بر ديوارهاي جانبي حجاري هايي از شکارهاي شاهانه ديده مي شود و در دو گوشه طاقنما، دو تصوير انسان بالدار تاج هايي در دست دارند که معرف تاج شاهي است.

تخت سليمان

يک از آثار مهم و با ارزش دوره ساساني مجموعه تخت سليمان در نزديکي تکاب ( استان آذربايجان غربي) است که برروي صفحه يا تخت گاهي طبيعي به ارتفاغ 20 متر از سطح ست هاي اطراف بنا شده است. حصاري بيضي شکل که مصالح آن از سنگ لاشه و ساروج است با 38 برج دفاعي مخروطي شکل به ارتفاع 14 متر اطراف آن را فرا گرفته است. در وسط اين مجموعه درياچه ، کاخ خسرو دوم ساساني با ايوان رفيع آن که به ايوان خسرو معروف است قرار دارد که ازآجر قرمز و ملات ساروج ساخته شده است.
آتشکده اي نيز در شمال اين کاخ قرار دارد که به آتشکده «آذر گشسب» شهرت دارد که شامل يک سالن مربع شکل با 4 پايه قطور گنبد آجري آن بر روي اين چهار پايه بنا شده (چهارطاقي) و تعداد زيادي بناهايي که در اطراف آتشکده است که احتمالاً محل اقامت خانواده شاه بوده است. بعد از ساسانيان ايلخانان مغول در اين محل کاخي به عنوان کاخ تابستاني بنا کرده اند.

آتشکده ها

آتشکده ها و پرستشگاههاي ساساني در سراسر ايران و پادشاهي ساساني پراکنده بود.
شکل آنها يکسان بود. گنبدي بر روي گوشواره ها و بر بالاي چهار پايه اي بزرگ واقع بود که طاقنماهايي آنها را به يکديگر مي پيوست.
آتشکده چهار طاقي نياسر که احتمالاً مربوط به قرن دوم است، يکي از نمونه هاي آتشکده هاي ساساني است که عاقلانه حفظ شده است.
مهم ترين و مؤثرترين دستاوردهاي ساساني در زمينه معماري در توسعه گنبد و قرار دادن آن روي گوشواره و ساختن طاق هاي عظيم بدون قالب بود. تمرکز دادن بار روي نقاط ثابت جداگانه ( مانند سروستان) و استفاده عالي از طاق هاي عرضي هم، زمينه مناسب را براي پيشرفت هاي بعدي فراهم ساخت.

فصل دوم – شهر و شهرسازي

نخستين استقرارهاي اوليه در ايران نيز از غارها شروع شد. دو غار معروف «هرتو» و «کمربند» در نزديکي بهشهر از جمله اين غارها هستند. تاريخ تشکيل شهر در ايران به گذشته هاي دور مي رسد. شهر به مکاني گفته مي شود که داراي ساخت و ساز معماري باشد. از اين رو شهر بدون بنا، شهر نيست.
در قديم به شهر «شارستان» مي گفتند ، اطراف شهر را ديوارعريضي مي کشيدند که بارو نام داشت. معمولاً در چهارگوشه بارو، برج هاي ديده باني برپا مي ساختند و اين امر به لحاظ امنيت، اهميت زيادي داشت زيرا از اين طريق رفت و آمدها به درون شهر کنترل مي شد و هر کسي نمي توانست آزادانه وارد شهر شود.
بافت
بافت عبارت است از مجموعه عوامل معماري و شهرسازي که تحت عناوين مختلف ، يک شهر و يا روستا را تشکيل مي دهد. اما هر مجموعه اي از ساخت و سازهاي معماري از نظر عملکرد و کاربرد مصالح و نوع و فرم و شکل تحت تأثير آب و هواي اقليم هاي مختلف است.
تصور شهر بدون در و دروازه و ديوار محافظ امکان نداشت. اين موضوع مرحله اول امنيت هر شهربود. شهر بدون نظام اجتماعي و قانون مند نيز نمي توانست ادامه حيات دهد

بافت هاي مسکوني

در اينجا دو نوع بافت مسکوني شرح داده مي شود :
1) بافت گسسته
2) بافت پيوسته
در بافت گسسته خانه ها نمي توانند به هم چسبيده باشند مانند خانه هايي که در مناطق جنگلي ساخته مي شوند زيرا سکون هوا و رطوبت بالا در اين مناطق نياز دارد که خانه ها از هر چهار طرف فضاي خارج، پنجره و ايوان داشته باشند تا جريان هوا دائماً در محوطه خانه عبور کند و از دم و گرماي داخل ساختمان بکاهد.

برعکس در بافت پيوسته، خانه ها به هم چسبيده اند مانند خانه هايي که در مناطق سردسير و گرمسير ساخته مي شوند. اين خانه ها براي جلوگيري از مبادله سريع گرما و سرما به هم چسبيده اند زيرا ديوارهاي حائل مانع ورود سرما و گرما مي شوند.

شهر بم :

بم ، اين شهر کوچک بزرگترين محل سکونتي در گذشته بوده است. بافتي پيوسته دارد و در حاشيه جنوبي دشت لوط واقع است . بم در دوران پيش از اسلام پي ريزي شده و رونق آن مربوط به اوايل قرن چهارم هجري است. در بم ، بهتر از هر جاي ديگر ايران، مي تواند چشم انداز روشني از يک شهرک سنتي اسلامي را به دست آورد. ارگ روي بلندترين ارتفاعات طبيعي قرار دارد که در حدود 45 متر بلندتر از جلگه بم مي باشد. در پاي اين ارگ خرده سفال هاي دوران قديم که باران آنها را از ارگ به طرف پايين شسته ديده مي شود.
شهر بم داراي دست کم چهار دروازه ، يک محور شرقي – غربي و يک محور شمالي – جنوبي بوده است. همچنين در اين شهر، مسجد ، بازار ، کارگاه ها و دکان هايي وجود داشته است. استحکامات کنوني بم ، يکي از مستحکم ترين برج و باروهاي شهرهاي قديمي ايران است.

خانه ها در ايران يا شمالي هستند و يا جنوبي زيرا بافت شهري اکثر شهرهاي ايران شطرنجي است. حياط خانه معمولاً در جنوب ساختمان يا بناي خانه قرار مي گيرد. شکل هندسي زمين خانه ها مربع مستطيل است و تقريباً همه خانه ها داراي باغچه و حوض بوده اند. در گذشته د رخانه هاي قديمي مستقيماً به حياط باز نمي شد بلکه ابتدا به فضايي به نام هشتي راه مي يافت و سپس از داخل هشتي، خانه به دو سمت بيروني و اندروني تقسيم مي شد.
براي رسيدن به اندروني مي بايست ازدالان باريک و پيچ و خم داري عبور کرد . اين عمل مانع از آن مي شد که اهالي خانه از هشتي در ديدرس باشند. بنابراين يکي از صفات معماري ايران به ويژه در ساخت خانه هاي مسکوني رعايت درون گرايي است يعني کساني که در يک خانه زندگي مي کنند ديده نشوند.
قسمت بيروني که از نظر معماري و تزئينات براي يک خانه مهم بوده معمولاً يک اتاق بزرگ رو به قبله داشته که به آن «پنج دري» (به دليل داشتن پنج يا هفت پنجره) يا «شاه نشين» مي گويند. اين اتاق و پنجره هاي آن(پنجره هاي ارسي) داراي تزئينات فراوان مشبک و منبت و گچکاري و نقاشي و آيينه کاري بوده است.
تعداد کمي از خانه هاي قديمي که در تهران باقي مانده اند عبارتند از :
خانه وثوق الدوله ، خانه امام جمعه تهران، خانه اميربهادر، عبارت باغ فردوسي و ... تهران در گذشته 12 دروازه داشته که در زمان ناصراليدن شاه قاجار ساخته شده بود . اين دروازه هاي زيبا به دستور يکي از عاملان دوره رضا شاه تخريب شد.

فصل سوم – کاخ ها

کاخ های هخامنشی

ايجاد بناي بزرگ يا کاخ سازي در اين سرزمين به اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد مربوط است. در ميان صفحات تاريخ معماري ايران ، کاخ سازي هخامنشي، سه دوره متمايز وجود دارد که اولين دوره از سال 550 قبل از ميلاد در طراحي يکي از کاخ هاي پاسارگاد با ايجاد يک تالار بزرگ که به صورت يک مستطيل بزرگ که داراي سه معبر است، آغاز مي شود. قسمت شرقي آن کاملاً طولاني و ستون داراست و در اتاق شبيه برج – در گوشه شمال غربي و جنوب غربي آن ساخته شده است.
دوره دوم از سال 520 قبل از ميلاد شروع مي شود که نمونه بناهاي مربوط به اين دوره را در دشت گوهر که ميان نقش رستم و تخت جمشيد واقع است ايجاد کرده اند. نمونه سرزمين دوره معماري هخامنشي را در کاخ هاي آپاداناي تخت جمشيد و کاخ شوش مي بينيم. چهار برج پيش آمده نسبت به ساير قسمت ها در گوشه هاي بنا تعبيه شده است.
ضمناً اين کاخ ها در وسط باغ بنا شده بلکه ضلع جنوبي آنها همان ديوار جنوبي باغ نيز هست.

کاخ هاي اشکاني

اشکانيان مردمي سلحشور و جنگجو بودند و به کاخ سازي توجه زيادي نداشتند. سه بناي معروف کاخ مانند دوره اشکاني عبارتند از : کاخ نسا درعشق آباد ترکمنستان ، کاخ هترا در بغداد و کاخ کوه خواجه در سيستان و بلوچستان.

کاخ هاي ساساني

مهم ترين کاخ هاي عصر ساساني عبارتند از : کاخ بيشابور ، فيروزآباد ، تخت سليمان و سروستان

کاخ سازی در دوره اسلامی

با ظهور اسلام فرم و شکل کاخ سازي ايراني تغيير يافت و عناصر اسلامي و عربي در ساخت کاخ هاي اسلامي ايران تأثير گذاشت. از جمله استفاده زياد از قوس هاي شکسته و تيزه دار.
اکثر اين کاخ ها در شهر تاريخي اصفهان واقع اند و مربوط به دوران صفوي هستند. از کاخ هاي صفوي در اصفهان، مي توان به تالار اشرف، بناي عالي قاپو، کاخ هشت بهشت و کاخ چهل ستون اشاره کرد.
در قزوين طرح يک کاخ صفوي در داخل محدوده فعلي شهر قرار دارد که فقط سر در (عالي قاپو) آن همراه با يک کوشک باغي که در زمان قاجاريه تغييراتي در آن داده شد، مشاهده مي شود. اين کوشک توسط شاه طهماسب ، دومين پادشاه صفوي ، که در زمان او قزوين پايتخت ايران بوده، بنا شده است. کوشک عبارت است از بنايي با يک فضاي مرکزي که چهار ايوان در اطراف و چهار برج در گوشه هاي آن واقع شده و اطراف آن را راهرويي مسقف و ستون دار احاطه کرده است.

ساخت بناي عالي قاپو ( درب عالي) در ميدان نقش جهان اصفهان توسط شاه طهماسب به صورت کوشکي سه طبقه آغاز شد اما شاه عباس پس از انتقال پايتخت از قزوين به اصفهان، عالي قاپو را به شکل امروزي خود گسترش داد.

محل استقرار پادشاهان و درباريان براي تماشاي جشن ها و بازي هاي ورزشي، بر سر در اين بنا قرار داشته است.عالي قاپو کاخي است با دري با شکوه که تاريخ بناي آن به عصر تيموريان مي رسد. اين بنا را مي توان مقر حکومتي دولت صفويه دانست .

کاخ چهل ستون از يک تالار اصلي پر از نقش و نگارهاي روغني و يک تالار مسقف باز در جلوي آن و يک استخر بزرگ آب تشکيل شده است. سقف اين تالار بربيست ستون استوار شده است که بازتاب تصوير اين ستون ها در آب مجموعه اي از چهل ستون را تشکيل مي دهد و به همين دليل اين بنا را چهل ستون ناميده اند
کاخ هشت بهشت عبارت از يک هشت ضلعي منتظم در مرکز است. در چهار سمت فضاي مياني هشت ضلعي که در وسط واقع شده ، چهار ايوان و روي چهار ضلع ديگر اتاق هايي ساخته شده است. طرح اين کاخ بسيار شبيه کاخ هشت بهشت در اواخر عهد صفويه ساخته شده است.
کاخ صفوي باغ فين کاشان همراه با باغ بزرگ و ملحقات جانبي از تلفيق معماري و هنر باغ سازي صفوي محسوب مي شود. کاخ صفي آباد در بهشهر نيز طرحي شبيه کاخ هاي صفوي دارد.
کاخ نادرشاه به نام «قصرخورشيد» نيز که در کلمات نادري واقع است تنها بناي کاملي است که از نادرشاه باقي است.
در قرن يازدهم (ه .ش) توسط کريم خان کاخي بنا شد که به «ارگ کريمخاني» شهرت دارد.
طرح اين بنا يک فضاي مرکزي چهار ايوانه با چهار اتاق در گوشه هاست.
در قرن دوازدهم ( ه.ش) که تهران پايتخت شد، پادشاهان قاجار در بخش شمالي هسته مرکزي آن زمان شهر، شروع به ساختن تعدادي بنا کردند. اين محل بعدها «ارگ» نامگذاري شد. مهمترين کاخ گلستان است.
قاجاريه تعدادي کاخ ييلاقي در اطراف تهران بنا کردند که مهمترين آنها عبارتند از : کاخ صاحبقرانيه در نياوران ، کاخ شهرستانک و کاخ فرح آباد در شرق تهران به ساختن تعدادي بنا کردند. اين محل بعدها «ارگ» نامگذاري شد. مهمترين اين بناها کاخ گلستان است.
قاجاريه تعدادي کاخ ييلاقي در اطراف تهران بنا کردند که مهمترين آنها عبارتند از :
کاخ صاحبقرانيه در نياوران کاخ، شهرستانک و کاخ فرح آباد در شرق تهران.
در دوره پهلوي نيز کاخ هايي ساخته شد که بيشتر آنها از معماري غربي اقتباس شده اند. يکي از کاخ هاي دوره پهلوي که تقريباً شکل بناهاي سنتي ايران را دارد کاخ سبز در مجموعه سعدآباد شميران است.
تعدادي کاخ به ويژه در شمال ايران ساخته شد که تماماً شکل غربي دارند. مانند کاخ ميان پشته در بندر انزلي و کاخ سرودسر و کاخ رامسر.

فصل چهارم – باغ ها

امرا و پادشاهان ايران از دوره هاي کهن تا دوره اسلامي و از ظهور اسلام به بعد، به ايجاد باغ هاي بزرگ رغبت نشان دادند. در باغ ها معمولاً درخت سرو را که نشاني از عظمت و تداوم دارد، مي کاشتند مانند باغ ارم و باغ فين کاشان.
در وسط باغ حوضي احداث مي کردند که تصوير عمارت باغ و سروهاي سر به فلک کشيده در آن منعکس مي شد. در چهار طرف حوض و در چهار جهت اصلي ، چهار خيابان کشيده مي شد که مساحت باغ را که معمولاً مربع مستطيل بود به چهار بخش يا چهارباغچه تقسيم مي کرد . نهرهاي آب جاري از وسط اين خيابان ها عبور مي کردند و فواره ها در ميان اين نهرها منظره هاي بسيار جالبي ايجاد مي کردند.
در اصفهان نزديک به 160 باغ احداث شده که معروف ترين آنها باغ هشت بهشت، چهارباغ، نقش جهان، باغ عباس آباد ، باغ چهل ستون و باغ قوشخانه است.
در شيراز نزديک به 40 باغ وجود دارد که مشهورترين آنها باغ ارم، باغ تخت، باغ جهان نما، باغ دلگشا و باغ نو است.
از جمله باغ هاي ديگر ايران، باغ گلسن طبي، باغ شازده کرمان، باغ فين کاشان و باغ دولت آباد يزد است.

باغ دولت اباد یزد

اين مجموعه در قسمت شرقي يزد و بين محله هاي چهار منار و نصرآباد قرار دارد. ساخت باغ در سال 1160 هجري قمري صورت گرفته است و از زيباترين بناهايي است که به دوره افشاريه و زنديه مربوط مي گردد.

فصل پنجم – مراکز خدماتي

در این فصل به معماری کاروانسراها،حمام ها،پل ها و اب انبارها می پردازیم......

کاروانسراهای ایرانی

کاروان سراها از يادگارهاي پرارزش معماري ايران هستند که به منظور ارتباط,، نقل و انتقال هاي اقتصادي و انتظامي و از همه مهمتر ، رفاه مردمي که سفر مي کردند، بنياد گرديده اند. کاروان سراها همچنين محل برخورد انديشه ها و تبادل نظر درباره مسايل اجتماعي خاطرات و آداب و رسوم و مسايل مذهبي اقوام مختلف بوده است.
در دوره سلجوقي به دليل رونق گرفتن داد و ستد و تجارت کاروان سراهايي احداث شد که يکي از مشهورترين آنها «کاروان سراي شرف» است که به «رباط اشرف» مشهور است. طرح اين بناي هزار ساله که در نزديکي شهر مرزي سرخس در شمال شرقي خراسان قرار دارد.
داراي دو حياط تو در تو با حجره و اتاق هاي متعدد براي استراحت کاروانيان است. شهرت اين بنا بيشتر مربوط به تزئينات اجري زيبا و متنوع آن است که در نماسازي آن به کار رفته است.

عصر طلايي و شکوفايي احداث کاروان سراها در ايران ، دوره صفويه است. کاروان سراسازي بعدها در دوره قاجاريه نيز ادامه يافت.

ويژگي هاي معماري کاروان سراهاي ايران

در کاروان سراها، جايگاه هايي به صورت اتاق انفرادي در مقابل آنها، ايوان هاي کوچکي قرار دارد. در پشت اتاق ها و گردارد کاروان سراها، محل نگهداري احشام و اصطبل چهارپايان واقع است. حصارهاي کاروان سراها را ابتدا با خشت خام و بعد با آجر مي ساختند. در چهار گوشه بنا ، برج هايي به صورت نيم دايره پيش آمده، احداث مي کردند و در آنها به ديده باني مي پرداختند. کاروان سراها فقط يک در ورودي و خروجي داشتند. ورودي ها داراي سردر و ايوان بودند که سقف بعضي از ايوان ها يک نيم گنبد ساده و برخي ديگر داراي تزئينات بودند. معمولاً ايوان ورودي دو طبقه و شاه نشيني در طبقه دوم براي اقامت بزرگان ساخته مي شد. بقيه بناي کاروان سرا يک طبقه بود و معمولاً روي يک سکو يا صفه بنا مي شد. دروازه يا ورودي کاروان سرا داراي در بزرگ دو لته و محکم از جنس چوب هاي چنار و گرده بود. هنگام شب از الوار براي چفت و بست کردن در استفاده مي کردند. معمولاً ايوان هاي ورودي را با کاشي و آجر و يا گچ به صورت مقرنس هاي ساده تزيين مي کردند و در کتيبه هايي که اطراف ايوان ورودي قرار داشت نام باني و سازنده و تاريخ ساخت کاروان سرا را ذکر مي کردند. کتيبه ها در شيوه رازي بيشتر از آجر و کاشي و در شيوه هاي آذري و اصفهاني و در دوره قاجار کتيبه ها اغلب از سنگ و کاشي است.
اتاق ها داراي در چوبي يک لته و بدون پنجره بودند. در جلوي اتاق ها ايوان کوچکي وجود دارد. سقف اتاق ها عموماً گنبدي شکل و پوشيده از لاشه سنگ و آجر و ساروج است.
نماي حياط کاروان سراها از آجر و کف صحن حياط، با قلوه سنگ مفروش شده و کف ايوان ها و اتاق ها را با آجر فرش مي کردند و ديوار اتاقها اندود گچ داشت. در وسط حياط مرکزي چاه و يا حوض آبي از سنگ بود و در وسط بعضي از آنها سکويي وجود داشت که بازرگانان کالاهاي خود را روي آن عرضه مي کردند.

 
حمام های ایرانی

برابر مدارک تاريخي سابقه شست و شو در ايران به قبل از زمان زرتشت مربوط است. هخامنشيان از حمام هاي خصوصي استفاده مي کردند که يک نوع آن در تخت جمشيد کشف شده و در کنار آن لوازم شست و شو مانند کاسه سفالين ، گلابدان به دست آمده است.
در دوره اشکاني نيز نمونه هايي از حمام در کاخ آشور به دست آمده است. با ظهور دين مبين اسلام و تأکيد اين دين بر پاکيزگي، تحولي در زندگي مردم به وجود آمد. مورخان تعداد حمام هاي ايران را بسيار نوشته اند. شاردن، سياح فرانسوي در دربار رضوي در سفرنامه خود تعداد حمام هاي اصفهان را 272 دستگاه ذکر کرده است. از حمام هاي معروف مي توان حمام گنجعلي خان در کرمان و حمام وکيل در نزديکي بازار وکيل شيراز را نام برد.

معماري حمام ها

حمام ها بايد در جايي در مسير آب روان ساخته مي شدند و نيز خروجي فاضلاب آنها بايددر نظر گرفته مي شد. در حمام ها مسير دسترسي به بناي اصلي حمام با طراحي هاي جالبي صورت مي گرفت.
به اين ترتيب که هر فضا به وسيله راهرو هشتي مانند از فضاي ديگر جدا مي شد تا دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضاي مجاور تنظيم گردد و به اين ترتيب از ورود ناگهاني هواي سرد جلوگيري مي کردند. فضاهاي تشکيل دهنده حمام عبارتند از :
1 – ورودي : سردر حمام ها معمولاً با آجر کاري ، کاشي کاري و يا نقاشي روي گچ تزئين مي شد. پس از پيش خوان نخست فضاي ورودي در ارتباط مستقيم با خارج قرار مي گرفت، پس به وسيله راهرويي، باريک و پيچ دار که مانع از هدررفتن دماي داخل حمام بود به يک دهليز و از آنجا به بنيه يا سربينه حمام مي رسيد.
2 – بينه يا سربينه : سربينه جايگاهي بود براي درآوردن لباس و نشستن و مانند سکويي دورتادور فضا را گرفته بود. يک قسمت از سکو وسيع تر و پرتزئين تر و تميز تر از قسمت هاي ديگر بود که به آن شاه نشين مي گفتند و مخصوص اعيان و بزرگان و دولتمردان بود فضاي سربينه معمولاً هشت گوش و چهار گوش و به ندرت دايره بود.
3 – ميان در : ميان در دالاني پر پيچ و خم با سقف کوتاه بود که سربينه را به گرم خانه مرتبط مي کرد. معمولاً سرويس هاي بهداشتي نيز در حد فاصل اين دالان قرار داشت.
4 – گرم خانه : بعد از ميان در به فضاي گرم خانه مي رسيم. در گوشه اي از اين فضا که محل تميز کردن سرو بدن بود خزينه آب گرم قرار داشت. خزينه فضاي حوض مانند با آب گرم بود که ابعاد آن متناسب با بزرگي و کوچکي حمام از 12 الي 25 متر مربع بود.
در کنار خزينه مخزن آب سرد قرار داشت. کف حمام ها با سنگ مرمر و يا ساروج پوشانده مي شد و تمام قسمتهاي گرم خانه و راهرو و سربينه و هشتي داراي اناره بودند که از جنس سنگ يا کاشي بود. آهک بري به صورت ساده و رنگي از جمله تزيينات داخلي حمام ها به شمار مي رفت.

پل ها

قديمي ترين پلي که امروز ايجاد آن را به اوراتورها نسبت مي دهند بر روي رود ارس که رود مرزي بين ايران و شوروي سابق است بسته شده است.
در دوران هخامنشي نيزچند پل کشف شده که تعدادي از آنها در محدوده کاخ ها و باغ هاي پاسارگاد در قرن هاي چهارم و پنجم قبل از ميلاد بنا شده اند.
در دوره ساساني پل هاي متعددي در ايران ساخته شد. پل و سد بيستون, بند قيصر ( پل والرين) در شوشتر , پل کشکان بر روي رود کشکان در 52 کيلومتري خرم آباد، پل شکسته خرم اباد يا طاق پيل يا «پل شاپور» در خرم آباد و پلدختر در شمال غربي انديشمک از پل هاي عهد ساساني هستند.
قديمي ترين پل و سد دوره اسلامي را بند امير مي دانند که 15 کيلومتري جنوب تخت جمشيد واقع است و در دوره آل بويه ساخته شده است.
در دوره سلجوقي نيز تعدادي پل ساخته شد. از قديمي ترين پل هاي سلجوقي پل شهرستان در اصفهان است که بعضي معتقدند بر روي پايه هاي يک پل ساساني بنا شده است. سنگيني اين پل را با ايجاد طاق هاي کوچک در فاصله طاق هاي بزرگ روي پايه ها تقسيم کرده اند.

در دوره تيموري در منطقه قافلانکوه و بر روي روخانه قزل اوزن در نزديکي زنجان، پلي از دوران تيموري بسته شده است که پل قافلانکوه نام دارد و مربوط به قرن نهم هجري است.
در دوره صفوي نيز پل هايي ساخته شده که از معروف ترين آنها پل جاجرود بر روي رودخانه جاجرود است. پل الله ورديخان ( سي و سه پل) نيز که به طول 290 متر بر روي روخانه زاينده رود ساخته شد مربوط به دوره صفوي است.
از پل هايي که دوره قاجار ساخته شد مي توان به پل بلده بر روي رودخانه نور در شرق بلده اشاره کرد. در زمان رضاخان نيز پل هاي زيادي احداث شد که مهم ترين آنها پل ورسک در شمال ايران است.

اب انبارها

آب انباراز مخازن آب زيرزميني است که براي رفع نياز مردم به آب شرب و براي ذخيره سازي آب در بيشتر مناطق ايران ساخته مي شد. آب انبارها از عناصر معماري زير تشکيل شده اند.
سردر : سردر به حفره يا فضاي شيب داري منتهي مي شود. معمولاً در سردر نام باني و سازنده آب انبار ذکر مي شود.

پاشير : محل انتهاي شيب آب انبار است که به وسيله پله هاي متعدد به آن دسترسي مي يابند.

مخزن آب انبار:
اين بخش معمولاً در زمين سفت تعبيه مي شود تا از ريزش ديواره هاي آب انبار جلوگيري شود. بعضي از آب انبارها داراي بادگيرهايي براي خنک کردن آب بودند.
آب انبارها تزييناتي به جز سر در نداشتند. پله ها از مصالح آجر و بدنه نيز از آجر و طاق آب انبار که سقف هاي گهواره اي يا کژاوه اي است تماماً از آجر و نحوه اجراي آن ضربي است. از آب انبارها مي توان آب انبار سيد اسماعيل در تهران، آب انبار معصوم خاني در نايين , آب انبار دو قلوي 5 بادگير در کيش و آب انبار روستاي ابيانه را نام برد.

يخچال

در نقاط گرمسير و مناطقي که آب و هواي آن در روز و شب کاملاً متغير است. (مانند سمنان و يزد و کرمان) يخچال هايي ساخته شده است. يخچال ها معمولاً در مسير آب هاي روان و نيالوده ساخته مي شوند.

معماري يخچال ها

براي ساختن يخچال ابتدايي گودالي به طول 100 و عرض 10 متر که عرض آن در جهت شرق و غرب و طول آن رو به شمال و جنوب، به صورت مربع مستطيل، با عمق 40 تا 80 سانتي متر حفر مي کردند.
در قسمت جنوب اين گودال , ديواري به ارتفاع 10 تا 12 متر کشيده مي شد تا جلوي تابش آفتاب را بگيرد. اين ديوار با خاک کوبيده خام ساخته مي شد. هنگام تب و نزديک سحر آب جاري را به داخل گودال هدايت مي کردند. به علت سردي هوا، تمام يا قسمتي از آب يخ مي بست. شب هاي بعد هم اين عمل را تکرار مي کردند. هنگام روز يخ ها را مي شکستند در چاله عميقي که به عنوان انبار يخ و به نام «پاچال» از بلندترين نقطه تا پايين ترين نقطه بود و قطر کوچک تر نيز هم سطح زمين بود. بنابراين اگر گنبد مخروطي يک يخچال را از بيرون مشاهده کنيم به همان اندازه گودال پاچال عميق است.

کبوترخانه ها يا برج هاي کبوترخان

اين بناها در حاشيه زاينده رود در ميان باغ ها و مزارع ساخته مي شد. هدف از ايجاد اين بناها، جمع آوري فضولات کبوترهاي وحشي است. کشاورزان براي رشد و غني سازي خاک کشاورزي از اين فضولات استفاده مي کردند. در داخل بناي کبوترخانه شبکه اي آجري و يا خشتي است که به صورت پس و پيش نشسته است و جايگاه مناسبي براي لانه کردن کبوترهاي وحشي است. نماي بيرون کبوترخانه ها را با عوامل مختلف تزييني مي آراستند.

فصل ششم – قلاع يا قلعه ها

سرزمين ايران در گذشته ، به علت وضعيت جغرافيايي خاص که بين دو جلگه بين النهرين و پنجاب سند قرار گرفته , کشور رابطي بوده است که اقوام و طوايف مختلف براي دسترسي به شرق و غرب مجبور بودند از آن عبور کنند و در نتيجه همواره مورد تهاجم به ويژه از طرف شرق و شمال شرق بوده است. بنابراين در سرتاسر ايران قلعه و برج و بارو و ارگ و خندق و دروازه مي بينيم که هر کدام نمونه هاي کوچک و بزرگ از استحکامات نظامي است.
در نقاط مهم و گذرگاه ها و بر قله کوهها دژهايي مي ساختند تا بتوانند بر دشمن مسلط باشند. از جمله اين دژها مي توان دژ کوهستاني قلعه استخر و قلعه ارجان را نام برد.

معماري و مصالح ساختماني قلعه ها

با توجه به تقسيم بندي قلعه هاي ايران به دو نوع جلگه اي و کوهستاني، مصالح ساختماني آنها نيز متفاوت است. طرح اصلي قلعه هاي جلگه اي مربع يا مربع مستطيل است که درچهارگوشه آن برج هاي مدور براي دفاع ساخته شده اند. مصالح اين قلعه ها خشت و گل است و به ندرت از آجر و گچ استفاده شده است. باروي اين قلعه ها چينه اي است يا با خشت هاي قطور ساخته شده است. ضخامت بعضي از باروها به چهار متر هم مي رسد. اطراف بعضي از قلعه ها خندق حفر مي کردند و براي رسيدن به قلعه از پل متحرک بهره مي گرفتند. بعضي از قلعه ها به دليل امنيت آنها محل سکونت کشاورزان و روستاييان شد مانند قلعه هنجن در سر راه نظنز به ابيانه .

از قلعه هاي مشهور ايران ، قلعه فلک الافلاک خرم آباد است که هم اکنون تبديل به موزه شده است.

فصل هشتم – مساجد و عوامل مشترک در آنها و تزئينات وابسته به معماري آنها

مناره ها

مناره هاي بناهايي هستند در قالب برج بلند و باريک که معمولاً در کنار مساجد و بقاع متبرکه براي گفتن اذان ساخته مي شوند. کلمه منار يا مناره به معناي جاي نور و نار (آتش) است.پلکان هاي مناره ها از داخل به صورت مارپيچ است و هر چه به طرف رأس منار پيش مي رود پهناي پله ها کمتر و باريک تر مي شود. قديم ترين منار يا برج راهنماي موجود در ايران ، ميل اژدها مربوط به دوره اشکاني است که در غرب نورآباد ممسني قرار دارد. اين ميل 7 متربلندي دارد و مصالح آن سنگ هاي سفيد با تراش منظم است.
از دوره ساساني نيز ، مناري در فيروز آباد فارس باقي مانده است که به صورت توده بزرگي از سنگ و گچ است. اين منار چهار ضلعي است و پلکان آن از خارج است . ارتفاع منار در اصل 33 متر بوده و ابعاد آن در پاي منار حدود 11 متر است.
قديمي ترين مناره دوره اسلامي در شهرستان قم واقع است. اين مناره آجري علاوه بر عملکرد شاخص شهري احتمالاً به عنوان ميل راهنما هم کاربرد داشته و در بالاي آن اذان نيز گفته مي شد. اين مناره مدور و راه پله آن از درون است. از مناره هاي قديمي ديگر مناره تاريخانه دامغان ، منار مسجد جورجير اصفهان و منار خشتي مسجد جامع مخرج در يزد است. يکي ديگر از مناره هاي آجري قديمي ايران مناره اياز کنار مقبره ارسلان جاذب در نزديکي مشهد است که مربوط به قرن چهارم هجري است.
منارها ابتدا منفرد بودند و مصالح آنها از خشت بود و بعدها با آجر همراه با تزيينات آجري و کتيبه ساخته شد. منار مسجد علي در اصفهان و منار تاريخانه بعداً به اصل بنا اضافه شده است. در همين زمان منارهاي زوجي به ويژه ايوان هاي گنبد دار متعادل گرديد که در اين حالت به آن «گلدسته» نيز گفته مي شود.
از قديم ترين منارهاي دوره سلجوقي مي توان منار مسجد ساوه، منار مسجد پامنار و منار مسجد جامع کاشان را نام برد.
زيباترين منارهاي زوجي ايران در دوره صفويه احداث شدند که نمونه هاي آن منارهاي مسجدامام خميني اصفهان، و منارهاي مدرسه چهارباغ (مادرشاه) در اصفهان است.
هر گلدسته يا مأذنه شامل قسمت هاي زير است :
1. پايه
2. بدنه يا ساقه
3. محل گفتن اذان (مأذنه)
4. تاج يا کلاهک

گنبد

گنبدها يکي از علايم معماري اسلامي هستند که متنوع ترين آنها در ايران به کار گرفته شده اند. مصالح آنها از خشت خام با اندود کلاهگل يا آجر و سنگ است و رنگ آنها معمولاً آبي فيروزه اي است.
گنبدهاي ايران به دو دسته رک و نار تقسيم مي شوند. گنبدهاي نار مانند گنبد مدرسه چهارباغ در اصفهان و گنبد ميرزا رفعيا در اصفهان و گبد مسجد گوهرشاد در مشهد.
گنبدهاي رک به سه گروه تقسيم مي شوند که عبارتند از :
1. گنبدهاي رک هرمي مانند مقبره فيض کاشاني در کاشان و گنبد خانقاه حاج عبدالصمد در نطنز
2. گنبدهاي رک مخروطي مانند گنبد ميل رادکان در قوچان
3. گنبدهاي رک اورچين (پله پله اي ) مانند گنبد مقبره دانيال نبي (ع) در شوش گنبدهايي که ما از خارج بنا مشاهده مي کنيم پوسته بيروني بناي گنبد است که به آن اصطلاحاً «خود» مي گويند، ولي گنبد ديگري در زير گنبد خارجي وجود دارد که آن را از داخل مشاهده مي کنيم و به آن اصصلاحاً «آهيانه» مي گويند.

شبستان

شبستان ها فضاهاي سرپوشيده و داراي ستون هاي يک شکل و موازي اند که از يک طرف به صحن مسجد راه دارند. سقف شبستان ها مسطح و يا قوسي شکل (طاق و تويزه) هستند.
مساجد بستگي به اهميت و اعتبار و تعداد نمازگزارانشان داراي يک يا چند شبستان هستند.

محراب

محراب نشان دهنده قبله مسلمين است، کليه مساجد اسلامي در کشورهاي مسلمان محراب دارند. محراب ها در فرورفتگي قسمتي از ديوار قبله و از ساده ترين وجه تا پرنقش و نگارترين شکل ساخته مي شوند. محراب هاي ساخته شده در ايران به ويژه محراب هاي گچبري شده نظير محراب اولجاتيو در قرن هشتم هجري در مسجد جامع اصفهان، محراب گچبري در مسجد اشترجان (اسفراين) ، محراب مسجد جامع ورامين، مسجد ني ريز فارس و مسجد جامع اردستان، از زيبايي ويژه اي برخوردارند.
همچنين محراب هاي کاشي کاري ايران مانند محراب زيباي مينايي و محراب مسجد مير عمادي کاشان از نمونه هاي بسيار عالي در ايران و جهان هستند.

کتيبه ها

کتيبه ها يکي از بارزترين عناصر نمادي معماري اسلامي به ويژه در مساجد و مقابر هستند. کتيبه هاي قديمتر از آجرچيني و گچبري ها و کتيبه هاي جديدتر با کاشي معرق و يا کاشي خشت اغلب به رنگ سفيد بر زمينه لاجوردي و بعضاً کتيبه هاي حجاري شده از سنگ مخصوصاً سنگ مرمر نيز ديده مي شوند.

نورگيرها

اطراف گنبد و يا در ساق يا ساقه آن نورگيرهاي زيبايي ديده مي شود. اين پنجره ها که معمولاً در بغل ايوان ها نيز به وجود آمده اند و اصطلاحاً به آن «پاچنگ» مي گويند. در اکثر مساجد قديمي جزو عناصر همراه مسجد هستند. نورگيرها از مصاحل کاشي معرق ، سنگ، آجر، کاشي و چوب ساخته مي شوند و داراي نقوش اسليمي يا هندسي هستند.
پنجره شبستان شمالي صحن حرم حضرت عبدالعظيم (ع) و امامزاده سهل بن علي (ع) بين قم و کاشان از شاهکارهاي هنري ايران محسوب مي شوند.
جنس پنجره هاي نورگير در هند و پاکستان از سنگ مرمر است. يکي از زيباترين پنجره هاي نورگير، پنجره هاي مشبک چوبي است مانند پنجره هاي محل نگهداري نخل در ابيانه.

از اره ها

از سطح زمين به فاصله يک متر و کمي بيشتر، کتيبه اي از سنگ يا کاشي تقريباً تمامي بناهاي اسلامي و مساجد را به ويژه در محوطه ايوان و شبستان پوشانده است که به آن «ازاره» مي گويند. ازاره هاي مسجد امام (مسجد شاه سابق) و مدرسه چهارباغ اصفهان و مسجد جامع اصفهان از مرمرهاي مرغوب هستند. گاه لبه هاي بالايي از اره ها را مختصري تزيين مي کردند.

مقرنس کاري

مقرنس ها بيشتر در زير نيم طاق کروي شکل ايوان ها و نيم طاق هاي محراب ها عملکرد دارند. مقرنس هاي لانه زنبوري و مقرنس هاي کاسه اي از معروف ترين انواع مقرنس هستند. عالي ترين کار مقرنس کاري متعلق به دوره صفوي مربوط به ايران ورودي مسجد امام (مسجد شاه) ، مدرسه چهار باغ و مسجد شيخ لطف الله است که هر سه از نوع لانه زنبوري هستند.
مقرنس کاري ايوان ورودي مسجد جامع يزد و ايوان شرقي مسجد جامع اصفهان از نوع مقرنس کاري کاسه اي است

حجاري ها

اين حجاري ها بيشتر متوجه ازاره هاي بنا و يا محراب ها و ستون هاي سنگي شبستان مساجد است که يکپارچه از سنگ مرمر حجاري شده اند.

کاشي کاري

يکي از ويژگي هاي تزيينات معماري ايران، کاشي کاري است که در نهايت استادي و تلفيق رنگ ها با هم در ديواره هاي جانبي و ايوان ها خودنمايي مي کند.

گچ بری

از گچ در سقف بسياري از زير ايوان ها به صورت مقرنس و رسمي بندي و يا کاربندي به خوبي استفاده کرده اند. به ويژه در کتيبه هاي ايوان ها و زير گنبدها ، گچ کارکرد مناسبي براي اين اقدام دارد. اما مهم ترين نقش گچ در محراب هاي زيبا و با شکوه ايران است که نمونه هاي چنين محراب هايي را در مسجد جامع اصفهان (محراب اولجاتيو) مي توان مشاهده کرد.

آجر کاري و گره چيني

در دوره اسلامي به ويژه در عهد سلجوقي علاوه بر استفاده کاربردي از آجر، آن را به عنوان تزئينات بنا و مخصوصاً در نماسازي به کار مي بردند. همچنين براي طرح هاي کاربندي و گره سازي حداکثر استفاده از آجر شده است.
نمونه هاي زيباي اين آجرکاري ها را مي توان در ضلع شرقي صحن مسجد جامع نايين، نماسازي برج هاي خرقان قزوين و ايوان مسجد جامع اصفهان مشاهده کرد. يک نمونه ديگر از کار گره چيني با آجر که بسيار جالب توجه است. کاربندي با آجر در سقف مسجد جامع بروجرد است.
درهاي چوبي و فلزي
اکثر امامزاده ها و زيارتگاه ها داراي درهاي چوبي بسيار نفيس اند که روي آنها با انواع منبت و معرق چوب کار شده است. چوب اين درها از درخت چنار يا گردو است که حشرات چوب خوار به آساني نمي توانند در آن رخنه کنند.

عناصر تزييني و آييني منقول در بناهاي مذهبي

به طور خلاصه در اين بخش مي توان از منبرهاي قديمي و رحل ها و سنگ آبه ها و زيلوهاي قديمي در مساجد نام برد. سنگ آبه ها ظروف سنگي بزرگي بودند که در داخل آنها آب آشاميدني سالم ريخته مي شد تا مردم از آب هاي ديگر براي رفع تشنگي استفاده نکنند زيرا آب هاي معمولي آلوده بودند.
فصل نهم – ساير بناهاي مذهبي
ساير بناهاي مذهبي شامل مقابر و آرامگاه ها و زيارتگاه ها، حسينيه ها و تکايا، مدارس علوم ديني، خانقاه و کليساها مي باشند که در زير هر يک شرح داده مي شوند.

زيارتگاه ها و آرامگاه ها

زيارتگاه ها وآرامگاه هاي ايران به شرح زير تقسيم بندي مي شوند:
1. زيارتگاه ها و مقابري که منتسب به فرزندان و اقوام نزديک امامان معصوم اند مانند آستانه حضرت معصومه (سلام الله عليها) در قم ، زيارتگاه شاه چراغ برادر امام رضا در شيراز، شاهزاده حسين در قزوين و مرقد سلطان علي بن امام محمدباقر در شهر اردهال کاشان.
2. زيارتگاه ها و مقابري که مخصوص علم و فضيلت و نام آوران ديني و مذهبي و ياران ائمه اطهارند مانند خواجه ربيع و خواجه اباصلت در مشهد و شيخ صدوق (ابن بابويه) در شهر ري
3. آرامگاه و زيارتگاه اديبان و شاعران و عارفان و دانشمندان مانند آرامگاه شيخ عطار و خيام در نزديکي نيشابور
4. آرامگاه هايي که مخصوص پادشاهان ، امرا و حکام و فرمانروايان ايران است مانند گنبد کاووس يا قابوس در شهر گنبد قابوس در استان گلستان ، مقبره طغرل سلجوقي (برج طغرل) در شهر ري و گنبد سلطانيه در نزديکي زنجان که در کنار و چسبيده به آن در محلي به نام «تربت خانه » مقبره سلطان محمد خدابنده (اولجاتيو از پادشاهان مغول ) واقع است. اما قديمي ترين مقبره تاريخ دار مربوط به ايران، مقبره امير اسماعيل ساماني در بخارا است. اين بنا سرشار از آجر کاري هاي متنوع است که مانند حصير به هم بافته شده و گنبد آن شبيه گنبدهاي ساساني است.
5 . برخي از اماکن مقدس به دليل وجود آثاري که در آنهاست موجب تبرک و تيمن گشته اند مانند زيارتگاه قدمگاه در نزديکي نيشابور و زيارتگاه جمکران در نزديکي قم

معماري مقابر

بسياري از بناهاي مقابر منفرد و تک بنا هستند يعني فقط از گنبد و فضاي زير گنبد که محل قبر يا ضريح متوفي است تشکيل شده است مانند مقبره ملاحسن کاشي در سلطانيه ، مقبره شيخ عطار در نيشابور و مقبره امير اسماعيل ساماني در بخارا.
بيشتر مقابر شامل برج مقبره اي هستند. نماي بيروني اين برج ها اغلب با آجر، نماسازي و بدنه بنا به صورت مضرّس دندانه، دندانه تزيين شده است. معمولاً کتيبه اي آجري يا آجر لعابدار به صورت انواع خطوط کوفي در قسمت فوقاني بدنه دورتا دور گنبد وجود دارد که نام متوفي ، بافي و تاريخ بنا در آن ذکر شده است. مانند برج مهماندوست در دامغان، برج رادکان در نزديکي گرگان، برج لاجيم و برج رسگت در سوادکوه مازندران .تاريخ کتيبه برج لاجيم 413 هجري و محل دفن يکي از امراي طبرستان (مازندران کنوني) است و احداث بناي آن مربوط به دوره آل زيار است.
از ديگر برج مقبره هاي معروف ايران گنبد قابوس است که در شهر گنبد قابوس در استان گلستان قرار دارد و مربوط به قرن چهارم هجري مي باشد. اين برج مدفن قابوس بن وشمگير از پادشاهان آل زيار است.

معروفترين بناي مجرد در ايران، تک بناي مشهور گنبد سلطانيه است که در سر راه قزوين به زنجان قرار گرفته است و به دليل ارتفاع زياد بنا از سطح زمين ( 52 متر زير گنبد با کف) و جحيم بودن آن جزو اولين بناهاي عظيم و معروف جهان به شمار مي رود. اين بنا به دستور سلطان محمد خدابنده (اولجاتيو) در دشت سرسبز سلطانيه ساخته شده است. گنبد آن دو پوسته است و تمامي سطح خارجي آن با کاشي هاي آبي رنگ پوشيده شده است. فضاهاي اطراف گنبد با انواع و اقسام تزئينات گچبري و نقاشي زينت يافته و طرح نقشه بنا هشت ضلعي است و اطراف آن را حياط بزرگي احاطه مي کرده است.

اما تعداد زيادي ازآرامگاه ها و مقابر از يک مجموعه معماري تشکيل شده اند مانند مجموعه آستان قدس رضوي و مجموعه حرم حضرت معصومه (سلام الله عليها) و مجموعه شاه چراغ و ...

حسينيه ها

تاريخ آغاز بناي حسينيه ها را مربوط به زمان حکومت صفويان مي دانند که پذيرش مذهب تشيع در ميان ايرانيان عمومي شد. کارکرد حسينيه ها در ايام سوگواري امام حسين(عليه السلام) و يارانش در واقعه کربلا است و بقيه اوقات سال از آن استفاده نمي شود. حسينيه ها يک در دارند و معمولاً سرپوشيده اند يا سقف آنها را در ايام سوگواري با چادرهاي بزرگ مي پوشانند.

تکايا

عملکرد مذهبي تکيه و حسينيه کم و بيش يکسان است ولي تکيه کارکرد وسيعتري نسبت به حسينيه دارد. تکايا صرفاً مذهبي نبوده و بلکه نمايشهاي آييني و حماسي نيز در آن انجام مي شده است. از نظر فرم و شکل معماري نيز تکايا کاملتر از حسينيه ها هستند. تکايا به صورت معمولي فضايي باز هستند اما بعي از تکيه ها سرپوشيده اند مانند دو تکيه بالا و پايين بازار تجريش که هر دو سرپوشيده اند.

معماري تکايا

در وسط صحن تکيه سکويي بلندتر از سطح زمين (حدود 1متر) تعبيه شده است که دايره يا هشت ضلعي است و قطر آن بين 6 تا 8 متر است که به منزله فضاي نمايش مي باشد. نمايش هايي نظير رستم و سهراب، واقعه مرگ سياوش و ... بالاخره نمايش هاي مذهبي و آييني که همان تعزيه خواني است. در اطراف صحن حياط، اتاق يا حجره هايي در دو طبقه ساخته شده است که چهره هاي پايين ويژه مردان و غرفه هاي بالا مخصوص بانوان است. يکي از تکاياي مهم ايران «تکيه دولت» در شهر تهران بوده که دستور ساخت آن در زمان ناصرالدين شاه صادر شده است.
يکي ديگر از تفاوت هاي تکيه با حسينيه در آن است که تکايا به چند گذر اصلي ختم مي شوند مانند تکيه بالاي تجريش که به چهار گذر اصلي مي رسد.

مصلاها

مصلاها فضاهاي وسيعي هستند که در گذشته براي اجراي فريضه نماز جمعه و نمازهاي اعياد در خارج از شهر احداث مي شد. مصلاي يزد که در تاريخ جعفري در قرن نهم از آن به نام «مصلاي عتيق» نام برده شده است يکي از اين مصلاهاست. احداث آن را مربوط به دوره آن مظفر مي دانند. فضاي اين مصلا به شکل ذوزنقه است. مصلاي معروف ديگر، مصلاي سبزوار است به شکل دايره بوده است.

مدارس علوم ديني

از جمله اين مدارس، مدرسه مشهور چهارباغ (مادر شاه) اصفهان است که مربوط به دوره صفوي و به دستور مادر شاه سلطان حسين ساخته شده است.
مدارس ديني در عصر قاچار رونق دوره صفويه را نداشتند. از جمله مدارس اين دوره مدرسه شهيد مطهري ( مدرسه سپهسالار) مدرسه صدر در تهران و مدرسه امام خميني ( سلطاني سابق) در کاشان مدرسه غياثيه خرجود خواف در خراسان و مدرسه جده بزرگ در اصفهان مي باشند.

معماري مدارس

مدارس نيز از جمله فضاهاي معماري هستند که برابر خصوصيات جغرافيايي و آب و هوايي هر منطقه احداث مي شوند. يکي از مهمترين عناصر فضايي يک مدرسه حجره هاي آن است.
قرار گرفتن حجره ها در چهار جبهه بنا، موجب تکوين شکل خاصي مي گردد. شکلي که کم و بيش آن را در کاروان سراها و خانقاه ها نيز مي توان ديد، عناصر عملکردي مدارس عبارت اند از : حجره محل اقامت طلبه ها، مدرس محل تدريس استادان ، کتابخانه ، مسجد، اتاق هاي خادم، چراغ دار، سقا، آبکش و سرويس هاي بهداشتي

خانقاه ها

اين اماکن مخصوص تجمع عرفا و صوفيان و دراويش است. بناي خانقاه مشابه بناي مدارس علوم ديني است و عناصر تشکيل دهنده آن عبارتند از : حياط مربع و يا مربع مستطيل با حوضي در وسط و چهار باغچه، با صفا در چهارگوشه آن، در اطراف حياط و در فاصله ايوان ها حجره ها يا اتاق هايي ساخته شده که به اقامت سالکان طريقت و خادمان و مريدان اختصاص دارد. در هر خانقاه حجره هايي نيز به مسافران از راه رسيده اختصاص مي دادند. و در هر خانقاه حجره اي نيز به پير اختصاص دارد. حجره و زواياي کوچکي نيز براي خلوت نشيني و چله نشيني در هر خانقاه وجود دارد مانند زاويه «شاه نعمت الله ولي» در رواق جنوبي خانقاه شاه نعمت الله ولي در کرمان . سقف رواق شمالي مقبره شاه نعمت اله ولي در رواق جنوبي خانقاه شاه نعمت اله ولي در کرمان. سقف رواق شمالي مقبره شاه نعمت اله ولي با گچ ، کاربندي زيبايي شده است. اصل بناي شاه نعمت اله ولي مربوط به عصر صفوي است. در تهران خانقاه هاي صفي عليشاه ، مشيرالسلطنه و ظهيرالدوله شهرت دارند. در شيراز خانقاه چهل تن و هفت تن از خانقاه هاي مشهور قديمي هستند. در روستاي بيدخت گناباد مقبره نور عليشاه ، از خانقاه هاي بزرگ و مشهور است. از خانقاه هاي ديگر مي توان به مقبره صفي الدين اردبيلي جد پادشاهان صفوي در اردبيل اشاره کرد که گنبد «الله الله » آن مشهور است. ديوار فضاي اصلي اين مقبره با مهارت و ظرافت تنگبري شده و شبيه سالن مجموعه عالي قاپوست و به بناي چيني خانه معروف است.

کليساي سنت استپانوس جلفا

اين کليسا در 16 کيلومتري غرب شهر مرزي جلفا و به فاصله 3 کيلومتري کناره هاي جنوب رودمرزي ارس و در روستاي «دره شام» قرار گرفته اند. نام اين کليسا از نام اسپتانوس مقدس، شهيد اول راه مسيحيت گرفته شده است.اما کلمه «سنت» يا «سانتا» به معني مقدس است که همواره قبل از نام کليسا آورده مي شود. تاريخ بناي اين کليسا را بعضي مربوط به قرن 4 تا 6 هجري مي دانند و عده اي مانند قارونيه سياح فرانسوي ، آن را مربوط به دوره صفويه مي داند.
از کليساهاي معروف ديگر منطقه آذربايجان، کليساي سهرقه ، موجومبار و قره کليساست که از نظر ساختماني، ساده تر و مختصرتر از کليساي استپانوس مقدس است.

کليساي وانگ

کليساي وانگ از بناهاي مشهور دوران شاه عباس اول مي باشد و به دليل ايجاد موزه اختصاصي در محوطه اين کليسا همواره مورد بازديد جهانگردان قرار مي گيرد. فرم و طرح کليساهاي اصفهان، تفاوت کلي با ساير کليساها دارد. کليساي وانگ در ناحيه جلفاي اصفهان داراي گنبدي است که شکل و مايه گنبد مساجد ايراني را دارد و بنا به آجر ساخته شده است.
کليسا در محله اي به نام ميدان بزرگ در منطقه جلفا و وسعت آن 8731 متر مربع است. قسمت داخل کليسا و محوطه اي که به زير گنبد يا گنبدخانه مي رسد تماماً داراي ازاره کاشي کاري با کاشي هاي خشت هفت رنگ است. از حدفاصل ازاره هاي اطراف داخل کليسا با سقف گنبد نقاشي هاي بسيار زيبا دارد. موضوع اين نقاشي ها عموماً داستان ها و وقايع زمان حضرت مسيح (عليه السلام) و فرشتگان و مقربان و قديسين مسيحيت و از خلقت آدم تا تصليب مسيح است.
کليسا داراي يک برج ناقوس يا کتيبه اي است که نشان مي دهد ساخت بناي برج ناقوس در زمان شاه سلطان حسين (آخرين پادشاه صفوي) انجام شده است. برج ناقوس دو طبقه و بناي آن داراي تزئينات کاشي کاري و مقرنس کاري است.